ATH: Þetta er pistill sem ég skrifaði, en kláraði aldrei alveg. Það sést af skáletruðum [athugasemdum] og skorti á tenglum neðar í textanum. Vonandi gerir það ekkert til, ég held nefnilega að ég nenni ekki að klára þetta. Ég nefnilega hef í raun engra hagsmuna að gæta og fékk mig fullsaddan á því að rökræða við fólk um þessi mál. Legg textann hér fram til að áhugasamir geti mögulega haft gagn af því sem kemur fram í honum, en þó án allrar ábyrgðar.

Það þarf líklega ekki að koma neinum á óvart að vonbrigði mín með myndina um Lilju byggðust á fleiru en bara því að ég lærði ekkert nýtt af henni.

Umræðan um kynlífsiðnaðinn einkennist af tveimur öfgasjónarhornum, hvor með sinn formælendahóp. Annar hópurinn virðist trúa að að öll kynlífsþjónusta sé veitt af glöðu, gröðu ungu fólki. Hinn hópurinn trúir að allur kynlífsiðnaðurinn byggist í raun á mansali og nauðgunum.

Báðar þessar hópar hafa rangt fyrir sér, sannleikurinn er einhversstaðar þarna á milli. En meðan umræðan um Lilju stendur sem hæst, virðist síðarnefndi öfgahópurinn ætla að auka fylgi sitt verulega hérlendis. Dr. Gunni lét eftirfarandi orð falla á vefnum sínum:

"svo fór ég á hina frábæru Lilya 4-ever og það er ekki laust við það að ég sé orðinn vinstri-grænn í kjölfarið og helst á því að gelda sjálfan mig til að losna úr vítahring erótískra langana."

Hvort sem Dr. Gunna var 100% alvara eða ekki, þá er þetta skínandi dæmi um hvernig þessi mynd (og umræðan í tengslum við hana) spilar með sektarkennd fólks og mótar skoðanir þess.

Hamingjusama hóran

Vændi er sá hluti kynlífsiðnaðarins sem hefur fengið hvað mesta athygli í framhaldi af myndinni Lilja 4-ever. Talað hefur verið um myndina sem löngu tímabæra leiðréttingu á ranghugmyndum margra um vændi og "hamingjusömu hóruna". Eflaust er myndin það að mörgu leyti, en þó ekki öllu.

Ég þekki persónulega konur sem af fúsum og frjálsum vilja hafa starfað við símavændi og líkaði bara ágætlega, svona til skamms tíma. Ég þekki líka konur sem hafa setið naktar fyrir, í kynferðislegu samhengi, og haft gaman af. Ég er ekki svo heppinn að þekkja fólk sem hefur stundað súludans eða líkamlegt vændi, en ég hef samt sem áður hitt íslenskar stelpur sem hafa unnið á nektardansstöðum hérlendis og þær voru hvorki einangraðar né með áberandi marbletti. Þær voru brosandi í sólinni á Austurvelli. Konan mín hefur átt samskipti við konu erlendis sem lifir af því að selja erótískar myndir af sér og hefur gaman af því. Þessa dagana er ég að lesa bók um kynlíf og sambönd þar sem í framhjáhlaupum er vitnað í viðtöl við vændiskonur um ánægjuleg samskipti og sambönd þeirra við fastakúnna sína. Og svo framvegis.

Kannski erum við hjónin bara svona lúnkin við að finna þessar örfáu undantekningar, þetta jákvæða í heiminum. Eða kannski kynnast konurnar á Stígamótum aldrei hamingjusömu hórunni, einfaldlega af því að hún hefur enga löngun til eða þörf fyrir að leita til þeirra. Kannski langar hana ekki að heyra það, enn eina ferðina, að hennar vinna sé ógeðfelld og hún bara ómarktækt, ósjálfstætt fórnarlamb.

[ Kannski fullharkalegt þetta þarna síðasta... en samt ekki, eg held að sumir feministar geri sér enga grein fyrir hversu niðrandi vel meint ummæli þeirra geta verið. Spurning um að koma því að á einhvern mýkri hátt samt? Eða bara sleppa þessu? ]

Það er mjög áberandi í þessari umræðu að öll tölfræði og allt mat á umfangi og eðli vandans kemur frá aðilum sem eru að fást við vandræðatilfellin. Ekkert mat hefur verið lagt á hve stór hópur stundar þessa iðju vandræðalaust, enda finnst flestum þetta ógeðsleg tilhugsun og trúa ekki að nokkur maður eða kona kjósi slíka vinnu ef annað er í boði. En fólk hefur gegnum tíðina hugsað á svipaðan hátt um allt frá sjálfsfróun til samkynhneygðar til BDSM - og haft rangt fyrir sér. Þó flestum kunni að finnast það óskiljanlegt, þá finnst sumum bara fínt að stunda vændi. Það skiptir máli hversu stór sá hópur er hérlendis og hvað hann hefur fram að færa þegar kemur að lagasetningum, því boð og bönn hafa bein áhrif á kjör þeirra.

Bresk rannsókn sýndi að 0.15% þjóðarinnar þar starfaði við kynlífsiðnaðinn árið 1999. Ef svipuð hlutföll giltu á Íslandi, þá væru það um það bil 412 manns. Samkvæmt ársskýrslu Stígamóta fyrir 2002, leituðu alls 440 einstaklingar til þeirra, þar af samtals 3.7 prósent vegna kláms eða vændis. Af því má álykta að um það bil 16 þeirra 412 íslendinga sem starfa við kynlífsiðnaðinn hafi leitað sér hjálpar. Það eru 3.8% áætlaðra kynlífsstarfsmanna - en til samanburðar má nefna að hlutfall allra íslenskra kvenna sem hafa leitað til Stígamóta frá upphafi er 2.34%. Þetta er auðvitað allt bara talnaleikfimi og getgátur, ekki rannsóknir. En þessu má kannski samt draga þá varfærnislegu ályktun að ein og ein hamingjusöm hóra fyrirfinnist á Íslandi.

Mér finnst mjög tortryggilegt hvernig sumir leyfa sér að fullyrða að þessi hópur sé einfaldlega ekki til. Slíkar fullyrðingar heyrðust oftar en einusinni og oftar en tvisvar á mansalsráðstefnunni, af fólkinu sem er að reyna að móta skoðanir almennings á þessu máli og koma strangari lögum í gegn hér og erlendis. Þeim var mikið í mun að afsanna "goðsögnina" um hina hamingjusömu hóru, til að "leiðrétta" umræðugrundvöllinn sjónarmiðum sínum í hag.

Sem betur fer er það ekki hægt, því hamingjusama hóran er til. Það má hinsvegar vel vera að hún sé mjög sjaldgæf hér á landi. Ef svo er ætti eiginlega að friðlýsa hana og vernda, frekar en að gera hana atvinnulausa. Er það ekki verkefni fyrir feminista?

Lilja 4-ever

Myndin um Lilju er öflugt vopn í baráttu hópanna sem telja réttast að berjast gegn ofbeldi og mansali með atlögu að kynlífsiðnaðinum. Myndin er búin að fá gríðarlegt lof, allir "eiga" að sjá hana og svo framvegis - en myndin sýnir einmitt sorglegustu hliðar kynlífsiðnaðarins. Gallinn er sá að hún gerir það án þess að leggja til neinar lausnir eða færa áhorfandnum neitt annað en vænan skammt af sorg og sektarkennd. Því miður gerir þessi framsetning fólk opnara fyrir kröfum og áróðri sem miðar að auknum boðum og bönnum á frelsi okkar allra til að stunda fjölbreytt kynlif.

Það þarf að berjast gegn ofbeldi, sem mansal og nauðganir vissulega eru. Á því leikur enginn vafi. En þurfum við að fórna því kynferðislega frelsi sem við höfum í dag til þess - þarf virkilega sértæk lög um hvað má og má ekki gera í bólinu? Ég efast um það.

Samt má læra margt af myndinni um Lilju. Sér í lagi kemur greinilega fram í henni hver rót mansalsvandans er - og hún er sko ekki gredda mín eða gredda Dr. Gunna eða gredda einhverra einmana Svía. Meira en helmingur myndarinnar fjallaði um aðstæður og neyð Lilju heima fyrir. Skilaboðin eru skýr: rót vandans er fátækt og örvænting fólks víða um heim - og ekki bara kvenna! Litli strákurinn sem vingaðist við Lilju átti ákaflega bágt líka og enn færri úrræði en Lilja því ekki einusinni vændi var valkostur fyrir hann. Enda varð hann háður henni, bjargarlaus án hennar og dauðanum að bráð löngu á undan henni.

Það er þetta sem þarf að berjast gegn - fátækt, vesæld og vonleysi. Við getum ekki barist á öllum vígstöðvum samtímis. En því miður virðast sumir hafa mun meiri áhuga á að setja plástur á sjúkdómseinkennin, mansalinu sem tengist kynlífsiðnaðinum og meintar birtingarmyndir þess hér á landi. Hvað um allt hitt mansalið, ég bara spyr? Eða halda menn virkilega að hvít þrælasala snúist bara um kynlíf? Þrælar eru til margs nýtir og að einblína á kynlífsbransann og konur í þessu samhengi gæti orðið til þess að menn gleymdu öllu öðru - til dæmis börnum eins og talsmaður Barnaheilla minntist á í fyrirspurnarhluta ráðstefnunnar um mansal.

[ Hvað hét maðurinn? Laga þenna texta svo augljóst sé að maðurinn var að gagnrýna þetta fjölþjóðasamstarf fyrir að einblína á klámbransann en hundsa algjörlega barnaþrælkun og önnur mansalsvandamál. ]

Ég óttast að Íslendingar ætli að draga rangan lærdóm af myndinni Lilja 4-ever.

Leysa boð og bönn vandamálin?

Áður en sett eru ný lög, ný boð og bönn, er nauðsynlegt að hugleiða hvort þau geri raunverulega gagn. Eru bönn við starfsemi kynlífsiðnaðarins raunverulega til þess fallin að minnka ofbeldi, eða er bara verið að sópa vandamálum undir teppið eða færa milli staða?

Í því samhengi er nærtækt að velta fyrir sér þeim ofsóknum sem nektardansstaðirnir hafa orðið fyrir. Ég get ekki sagt að ég sakni þeirra mikið, en ég lít samt sem áður á undanhald þeirra sem glatað tækifæri til að kynnast konunum sem starfa við þetta og hjálpa þeim ef þær eru í vanda eins og myndin um Lilju lýsir svo glögglega. Hvort er skárra að áhugamenn um naktar konur sæki íslenska staði sem íslenskt samfélag (stjórnvöld, Feministafélagið, ég og þú) getur haft eftirlit með og áhrif á, eða kaupi aðgang að klámi yfir netið sem ómögulegt er að tryggja að sé framleitt með sómasamlegum hætti?

"Íslenskt, já takk!" segi ég nú bara...

Svipað má segja um vændi - þó það væri harðbannað (það er leyfilegt innan vissra marka í dag) myndi það líklega ekki skerða persónuleg kjör mín og lesenda minna neitt. En það myndi líka leiða af sér glötuð tækifæri. Það væri útilokað að nota kynlíf sem lið í sálfræðimeðferð (sem tíðkast sumsstaðar erlendis), útilokað að bjóða upp á verklega kynlífskennslu, útilokað að vinna fyrir sér sem BDSM drottning sem rassskellir ríka karla alla daga. Þetta er örugglega ekki það fólk á við þegar það heimtar að vændi verði bannað - en slíkt bann myndi ná yfir þessa starfsemi engu að síður.

[ Nær fólk þessu? Vantar vísanir á að kynlíf hafi verið notað við sálfræðimeðferð hjá e-m öðrum en fávitum, ef slíkar vísanir eru til. Man ekki hvar ég las þetta... :-/ ]

Og sama hvaða lög eru sett, þá má slá því föstu að sökum eftirspurnar myndi ljótasta vændið, versta misnotkunin sem er nú þegar bönnuð með lögum, þrífast áfram eftirlitslaust í iðrum samfélagsins.

[ ... tala um skýrsluna, ógagnsemi laganna við raunverulegar sakfellingar og vandræðin með að fólk þori ekki lengur að bera vitni gegn melludólgum, áhyggjur heilbrigðisyfirvalda í Svíþjóð yfir að sænskir karlmenn væru í auknum mæli að leita til Eystrasaldslanda til að kaupa vændi og koma heim með kynsjúkdóma ... ]

[ Benda á að ofbeldi og nauðganir séu nú þegar bannaðar með almennum hegningalögum, það þurfi ekki sérstakt bann á vændi til að ofbeldi á borð við það sem sást í Lilju teljist lögbrot. ]

. . .

Hvernig dóm ætli maður [ hmm, hér heldur fólk að "maður" sé ég, sem er slæmt, þarf að nefna Dave á nafn og laga þessa málsgrein. ] myndi fá hjá samfélaginu sem stundaði það markvisst að versla við vændiskonur, kynnast þeim og aðstæðum þeirra og hjálpa þeim sem ættu bágt? Og hvetja fólk til að versla við þessar ánægðu? Ætli það yrði tekið mark á reynslusögum hans? Hann yrði líklega bara fangelsaður í Svíþjóð og sumum finnst að sama ætti að gilda hér.

[ Hugsanlega er slæm hugmynd að minnast á Dave... hann er soldið róttækur kallinn. Hætt við að maður sé bara að rugla lesendur hérna. ]

Einhæf umræða

Það er eflaust rétt að við getum gert vændi og mansal ósýnleg á Íslandi með ýmisskonar lagasetningum. Það mun eflaust láta sumum viðkvæmum sálum líða aðeins betur. En ég leyfi mér að efast um að það muni leysa nein vandamál og óttast að við það muni mörg tækifæri til að hjálpa bágstöddum glatast.

Það skortir meiri umræðu um þessar hliðar málsins og forsendurnar sem fólk gefur sér í baráttunni gegn ofbeldi, mansali og öðru ójafnrétti. Það er ekki nóg að kenna bara "klámvæðingunni" um allt sem miður fer. [ þetta er bara random pirrsetning, hún þarf að hverfa eða rökstyðjast ]

Fyrir mörgum virðist þetta einfaldlega vera "prinsipp" mál. Til dæmis eru háværar raddir innan nýstofnaða Feministafélagsins (sem ég er var meðlimur í), sem finnst að lögin og Alþingi eigi að taka siðferðislega afstöðu til mála af þessu tagi, banna hitt og þetta sem þykir ljótt - til dæmis kaup á vændi. Af ofangreindu má sjá að slík táknræn lagasetning bæði skerðir kjör kvenna (og karla) og getur jafnframt gert baráttunni gegn mansali og öðru ofbeldi raunverulegt ógagn.

[ Ofangreint er illa skrifað, laga, stytta, bla bla bla... ]

Er þá ekki betur setið heima en af stað farið?

Tenglar: (í þeirri röð sem þeir birtust hér f. ofan)

• Viðbrög mín við Lilju 4-ever: <http://bre.klaki.net/dagbok/faerslur/1047417853.shtml>
• Dagbók Dr. Gunna <http://www.this.is/drgunni/janfebmars2003.html>
• Heather Corinna <http://www.femmerotic.com/corinna.html>
• Masturbate for Peace <http://www.masturbateforpeace.com/>
• Samtökin 78 <http://www.samtokin78.is/>
• BDSM á Íslandi <http://www.bdsm.is/>
• Sex Workers & Intimacy Consultants Association <http://www.intimatewisdom.com/swica.html>
• Quality and Quantity in Sex Work <http://www.iusw.org/policy/11_app1_quality.html>
• Stígamót <http://www.stigamot.is/>
• Klám og ofbeldi og skór <http://bre.klaki.net/dagbok/faerslur/1044557328.shtml>
• Deiglan.com: Öfgar í öndvegi <http://www.deiglan.com/index.php?itemid=2124>
• The International Union of Sex Workers <http://www.iusw.org/>
• IMDB.com: Lilja 4-ever <http://us.imdb.com/Title?0300140>
• Who Is This Dave in Phoenix <http://www.sexwork.com/subcontents/whoisthisdave.html>
• Múrinn: Leysir "sænska leiðin" vandann? <http://www.murinn.is/eldra_b.asp?nr=248&gerd=Hledsla&arg=4>